Dlaczego inaczej zachowujesz się w pracy, inaczej wśród bliskich przyjaciół, a jeszcze inaczej w domu? W jednej sytuacji możesz być pewny siebie, w innej bardziej żartobliwy, a w jeszcze innej spokojny i małomówny. Carl Gustav Jung nazywał społeczną twarz, którą pokazujemy światu, Personą.
Persona pomaga nam dostosowywać się do różnych ludzi, ról i oczekiwań. Nie oznacza to, że udajemy kogoś innego. Jednak kiedy zbyt mocno przywiązujemy się do jednej roli, pokazanie pozostałych stron siebie może stać się trudne.
Przykład z codziennego życia
Wyobraź sobie osobę, którą wszyscy uważają za niezawodną. W pracy zawsze doprowadza zadania do końca. Przyjaciele liczą na nią przy organizowaniu wspólnych planów, a rodzina zwraca się do niej, kiedy pojawia się problem. Ta osoba naprawdę troszczy się o innych, a odpowiedzialność i niezawodność należą do jej mocnych stron.
Pewnego dnia, po długim i wyczerpującym dniu, ktoś prosi ją o kolejną przysługę. Chciałaby odmówić. Potrzebuje odpoczynku. Mimo to się zgadza. Być może obawia się, że kogoś rozczaruje. A może tak przywykła do bycia osobą, na której zawsze można polegać, że mówienie o własnych potrzebach stało się dla niej niewygodne.
Sama rola nie jest problemem. Bycie niezawodnym to cenna cecha. Trudność pojawia się wtedy, gdy człowiek czuje, że zawsze musi odpowiadać temu wizerunkowi, nawet jeśli jego własne potrzeby są inne. Właśnie takie sytuacje pomaga nam dostrzec jungowskie pojęcie Persony.
Dlaczego Jung nazywał ją maską?
Słowo persona pochodzi z łaciny i oznaczało między innymi maski noszone przez aktorów w starożytnym teatrze. Jung zapożyczył ten termin, aby opisać sposób, w jaki przedstawiamy się światu.
Tak jak aktor wciela się w określoną rolę, my również rozwijamy różne sposoby zachowania w zależności od tego, gdzie jesteśmy i z kim przebywamy: bardziej formalny w pracy, swobodny wśród przyjaciół i opiekuńczy wobec rodziny.
Nie oznacza to, że mamy różne osobowości. To różne sposoby wyrażania siebie.
Jung opisywał Personę jako rodzaj kompromisu między jednostką a społeczeństwem. Mamy własne uczucia, pragnienia i cechy, ale żyjemy też wśród ludzi, którzy czegoś od nas oczekują. Persona pomaga nam odnaleźć swoje miejsce w tym społecznym świecie. Według Junga nie stanowi jednak wszystkiego, czym jesteśmy. [1][2]
Kiedy rola zaczyna nas ograniczać
Niektóre role społeczne stają się dla nas szczególnie ważne. Być może inni widzą w tobie osobę odpowiedzialną, silną, życzliwą albo taką, która zawsze wie, co należy zrobić.
Z czasem taki wizerunek może zacząć przypominać obowiązek. Osobie odpowiedzialnej trudno czasem przyznać, że sama potrzebuje pomocy. Ktoś postrzegany jako silny może mieć problem z okazaniem strachu. Z kolei osoba, która zawsze chce być miła, może czuć się winna, kiedy wyznacza granice.
Żadna z tych cech nie jest fałszywa. Problem powstaje wtedy, gdy podtrzymywanie określonej roli staje się ważniejsze niż dostrzeganie tego, co naprawdę czujemy.
Jung nazywał to nadmiernym utożsamieniem się z Personą: człowiek zaczyna traktować swoją rolę społeczną tak, jakby stanowiła całą jego tożsamość. [1][2] Rola, która wcześniej pomagała mu radzić sobie w życiu, może z czasem ograniczać swobodę jego zachowania.
Persona, ego i Cień — czym się różnią?
Jung posługiwał się różnymi pojęciami, aby opisywać poszczególne aspekty psychiki. Trzy z nich są tutaj szczególnie przydatne.
- Persona to społeczna twarz, którą pokazujemy innym. Pomaga nam odpowiadać na oczekiwania otoczenia i uczestniczyć w codziennym życiu.
- Ego (ja) to centrum naszego świadomego poczucia siebie — ta część psychiki, dzięki której doświadczamy myśli i uczuć jako własnych.
- Cień obejmuje te strony nas samych, które trudno nam rozpoznać lub zaakceptować. Mogą to być nieprzyjemne uczucia, ale również zalety i zdolności, których nigdy nie wyraziliśmy w pełni.
Wyobraź sobie osobę, która zawsze stara się sprawiać wrażenie spokojnej i ugodowej. Ten publiczny sposób zachowania należy do jej Persony. Osoba ta uważa również samą siebie za kogoś łagodnego. To część obrazu, jaki jej ego tworzy na własny temat.
Być może jednak trudno jej przyznać się do złości, nawet wtedy, gdy coś naprawdę ją denerwuje. Albo ma w sobie pewną siebie, stanowczą stronę, której prawie nigdy nie pozwala dojść do głosu. W psychologii jungowskiej takie słabiej rozpoznawane cechy można rozpatrywać poprzez pojęcie Cienia.
Nie oznacza to, że każda spokojna osoba ukrywa złość. Ten przykład pokazuje jedynie, jak pojęcia Junga pomagają spojrzeć z różnych stron na relację między naszym publicznym wizerunkiem a wewnętrznym doświadczeniem.
Czy powinniśmy pozbyć się Persony?
Nie. Jung nie uważał, że Persona jest czymś, co należy po prostu odrzucić.
Potrzebujemy ról społecznych. Pomagają nam współpracować, budować relacje, brać odpowiedzialność i funkcjonować w różnych sytuacjach.
Ważniejsze jest pytanie, czy potrafimy wyjść poza określoną rolę, kiedy wymaga tego życie.
Czy ktoś, kto zwykle jest silny, potrafi poprosić o wsparcie? Czy osoba, która troszczy się o innych, potrafi wyznaczyć granicę? Czy ktoś szanowany za swoją wiedzę umie przyznać, że czegoś nie wie?
Jung łączył rozwijanie takiej świadomości z indywiduacją. Tym terminem określał trwający całe życie proces coraz pełniejszego poznawania siebie, również tych stron, które nie pasują do naszego dotychczasowego obrazu własnej osoby. [1][2]
Mówiąc prościej, chodzi o zrozumienie, że jesteśmy kimś więcej niż role, które zwykle odgrywamy.
Celem nie jest zaprzestanie dostosowywania się do świata. Chodzi o większą swobodę decydowania, jak na niego reagujemy.
Dlaczego warto rozumieć to pojęcie?
Nasze role mogą stać się tak znajome, że przestajemy je zauważać.
Możemy myśleć: To ja zawsze trzymam wszystko w ryzach albo To do mnie wszyscy przychodzą po pomoc.
Czasami takie określenia odzwierciedlają cechy, które naprawdę w sobie cenimy. Innym razem pozostawiają niewiele miejsca na zmianę.
Pojęcie Persony zachęca nas do zadania sobie prostego pytania:
Czy sam wybieram tę rolę, czy czuję, że muszę ją odgrywać bez względu na wszystko?
Dostrzeżenie tej różnicy może otworzyć drogę do bardziej elastycznego rozumienia samego siebie.