Dlaczego jakaś cecha drugiej osoby potrafi wywołać w nas tak silną reakcję? Czasami odpowiedź kryje się w zachowaniu tej osoby. Innym razem nasza reakcja może mieć coś wspólnego również z nami samymi.
Projekcja psychologiczna to przypisywanie innym ludziom własnych uczuć, motywów lub cech, szczególnie wtedy, gdy trudno nam rozpoznać je u siebie. Pojęcie wywodzi się z psychoanalizy i zachęca do przyjrzenia się temu, jak nasze wewnętrzne doświadczenia mogą wpływać na sposób, w jaki widzimy innych. [1]
Model psychologiczny
Przykład z codziennego życia
Wyobraź sobie dwie osoby pracujące nad ważnym projektem. Jedna z nich wciąż mówi o drugiej, że chce wszystko kontrolować. Każda sugestia wydaje się próbą przejęcia inicjatywy, a nawet drobne różnice zdań stają się irytujące. Być może ta pierwsza osoba również odczuwa silną potrzebę wpływania na decyzje, ale nie do końca ją sobie uświadamia i trudno jej się do tego przyznać.
Z perspektywy projekcji psychologicznej może dostrzegać u współpracownika cechę, którą trudno jej rozpoznać u siebie. Oczywiście możliwe też, że współpracownik rzeczywiście próbuje wszystko kontrolować albo że oboje mają po prostu odmienne sposoby pracy. Nie chodzi o ustalanie, kto nieświadomie dokonuje projekcji. Chodzi o zrozumienie, że nasze reakcje na innych mogą czasem powiedzieć nam coś także o nas samych.
Jak działa projekcja?
Każdy z nas ma uczucia i cechy, które łatwiej mu rozpoznać niż inne. Osobie, która uważa się za wyjątkowo cierpliwą, może być trudno przyznać się do własnej złości. Ktoś, kto bardzo ceni niezależność, może mieć problem z uznaniem, jak bardzo czasami potrzebuje wsparcia i zapewnienia, że wszystko będzie dobrze.
W klasycznej teorii psychoanalitycznej projekcja pojawia się wtedy, gdy uczucie trudne do zaakceptowania u siebie staje się szczególnie widoczne u kogoś innego. Zamiast zauważyć: To ja czuję złość, człowiek może nabrać przekonania, że to druga osoba jest wobec niego wrogo nastawiona. Według tej teorii zazwyczaj nie jest to świadoma decyzja o obwinianiu kogoś. Proces zachodzi w dużej mierze poza naszą świadomością. [1]
Termin ten bywa używany również szerzej, w odniesieniu do przypisywania innym własnych cech. Nie każda taka sytuacja służy obronie przed nieprzyjemnym uczuciem. Istotne jest odróżnienie tego, co druga osoba rzeczywiście robi, od tego, co możemy dopowiadać na podstawie własnych oczekiwań lub słabo rozpoznanych uczuć.
Skąd wzięło się to pojęcie?
Koncepcja projekcji rozwinęła się w psychoanalizie. Zygmunt Freud opisywał ją już we wczesnych pracach poświęconych psychologicznym mechanizmom obronnym. W artykule z 1896 roku przedstawił, jak wyrzuty kierowane wobec samego siebie mogą zostać skierowane na zewnątrz i przybrać postać nieufności wobec innych ludzi. [2]
Późniejsi autorzy rozwijali tę ideę w różnych kierunkach. Carl Gustav Jung nadał projekcji ważne miejsce w swojej koncepcji nieświadomości i relacji międzyludzkich. Dla niego nie chodziło jedynie o przypisywanie innym niechcianych uczuć, ale również o spotkanie z tymi częściami nas samych, których jeszcze nie nauczyliśmy się rozpoznawać.
Interpretacja jungowska
Projekcja i Cień w psychologii Junga
Jung używał pojęcia Cień na określenie tych aspektów naszej osobowości, które trudno nam rozpoznać lub zaakceptować. Mogą to być złość, zazdrość, strach czy potrzeba kontrolowania, ale także mocne strony i zdolności, których jeszcze w pełni nie dostrzegliśmy. Jung uważał, że niektóre z tych cech mogą wydawać się nam właściwe przede wszystkim innym osobom. [3]
Na przykład ktoś, komu trudno przyznać się do własnej potrzeby rywalizacji, może wyjątkowo mocno skupiać się na tym, jak bardzo inni ludzie są nastawieni na współzawodnictwo.
W teorii Junga rozpoznanie możliwej projekcji stwarza okazję do poznania części siebie, która pozostaje poza naszym znajomym obrazem własnej osoby. Jungowska analityczka Marie-Louise von Franz badała, w jaki sposób możemy nauczyć się rozpoznawać i ponownie uznawać za własne to, co wcześniej przypisywaliśmy innym. [4]
Czy możemy projektować również pozytywne cechy?
Tak. Projekcja nie ogranicza się do cech, których nie lubimy.
Wyobraź sobie osobę, która bardzo podziwia pewność siebie swojego przyjaciela. Uważa go za kogoś z natury odważnego i zdolnego, a jednocześnie myśli, że sama nigdy nie potrafiłaby tak postępować. Być może jednak nie zauważa sytuacji, w których również wykazała się odwagą.
W interpretacji jungowskiej ten podziw może częściowo wskazywać na mocną stronę, której dana osoba jeszcze w sobie nie rozpoznała. Oczywiście przyjaciel może też rzeczywiście być pewny siebie i stanowić inspirację. Ciekawe jest pytanie, czy czasem dostrzegamy u innych możliwości, które trudno nam dostrzec u siebie.
Model psychologiczny
Czy każda silna reakcja oznacza projekcję?
Nie, i jest to jedno z najważniejszych rozróżnień. Jeśli ktoś zachowuje się niesprawiedliwie, samo dostrzeżenie tego nie oznacza, że dokonujemy projekcji. Niechęć do nieuczciwości nie dowodzi, że sami jesteśmy nieuczciwi. Również reakcja przypominająca nam bolesne doświadczenie z przeszłości nie musi być projekcją.
Warto odróżnić kilka powiązanych pojęć:
- Krytyka może być trafną oceną zachowania drugiego człowieka.
- Empatia to próba zrozumienia tego, czego druga osoba może doświadczać.
- Projekcja polega na przypisywaniu komuś czegoś z naszego własnego wewnętrznego doświadczenia, niekiedy bez dostrzegania tego związku.
Czasami nasza reakcja wymaga większej samoświadomości. Innym razem potrzebujemy wyraźniej wyznaczyć granice. Często ważne są obie rzeczy.
Dlaczego warto rozumieć to pojęcie?
Projekcja przypomina nam, że nie zawsze patrzymy na innych niezależnie od własnych doświadczeń. Nasze oczekiwania, obawy, pragnienia i utrwalone sposoby myślenia mogą wpływać na to, jak interpretujemy cudze zachowania.
Zamiast pytać wyłącznie Dlaczego ta osoba tak się zachowuje?, możemy również zadać sobie pytanie: Co może wpływać na mój sposób widzenia tej sytuacji?
Nie chodzi o obwinianie siebie za każdy konflikt. Chodzi o stworzenie miejsca na pełniejszy obraz sytuacji, uwzględniający zarówno nasze wewnętrzne doświadczenia, jak i to, co naprawdę dzieje się wokół nas.