Dlaczego w opowieściach z różnych kultur tak często pojawia się bohater, mądry przewodnik albo opiekuńczy rodzic? Carl Gustav Jung uważał, że za takimi postaciami kryją się głębsze wzorce ludzkiej psychiki. Nazwał je archetypami.
Archetyp to powtarzający się wzorzec, który może przejawiać się w opowieściach, snach i codziennych doświadczeniach. Nie jest jedną konkretną postacią ani typem osobowości, który określa, kim jesteśmy. Ten sam wzorzec może przyjmować różne formy i wyrażać się poprzez odmienne osoby, obrazy czy sytuacje.
Przykład, który łatwo sobie wyobrazić
Wyobraź sobie historię o kimś, kto się zgubił i nie wie, którą drogę wybrać. Nagle pojawia się starszy wędrowiec i wskazuje mu właściwy kierunek. W innej opowieści pomoc przychodzi od dziecka, które dostrzega coś, co umknęło wszystkim pozostałym.
Postacie są różne, ale obie historie łączy wspólny motyw: odnalezienie wskazówki wtedy, gdy czujemy się zagubieni. Jung powiązałby ten motyw z archetypem mądrości lub przewodnictwa. Nie chodzi o wiek ani wygląd przewodnika, lecz o znaczenie, jakie niesie jego postać. Właśnie dlatego ten sam archetyp może pojawiać się w bardzo różnych opowieściach, nie przyjmując zawsze tej samej formy.
Skąd wzięła się ta idea?
Carl Gustav Jung był szwajcarskim psychiatrą, który szczególną uwagę poświęcał snom, symbolom i powtarzającym się ludzkim doświadczeniom. Zauważył, że podobne postacie i motywy występują w mitach oraz opowieściach różnych kultur, nawet bardzo od siebie odległych. Dlaczego tak się dzieje?
Jung zaproponował wyjaśnienie, które nazwał nieświadomością zbiorową.
Odróżniał nieświadomość osobistą, obejmującą między innymi to, o czym zapomnieliśmy lub co odsunęliśmy od siebie w ciągu własnego życia, od głębszej warstwy psychiki, którą według niego dzielą wszyscy ludzie. [1] W jego teorii archetypy należą właśnie do tej wspólnej warstwy.
Nie oznacza to, że każdy człowiek rodzi się z gotowym obrazem bohatera czy matki.
Jung uważał raczej, że dzielimy pewne podstawowe możliwości przeżywania uniwersalnych ludzkich doświadczeń, takich jak opuszczenie domu, spotkanie z nieznanym czy poszukiwanie przewodnictwa. Z tych możliwości mogą powstawać różne obrazy i opowieści. [2]
Archetyp a obraz archetypowy — jaka jest różnica?
To jedno z najważniejszych rozróżnień w teorii Junga.
Archetyp jest ukrytym, podstawowym wzorcem. Obraz archetypowy to konkretna forma, w której ten wzorzec się przejawia.
Na przykład:
- Mądry stary nauczyciel w filmie jest obrazem archetypowym.
- Nieznajomy, który pomaga komuś we śnie, jest kolejnym obrazem archetypowym.
- Obie postacie wyrażają motyw otrzymywania wskazówek w obliczu nieznanego. W teorii Junga taki powracający motyw wskazuje na leżący u jego podstaw archetyp.
Według Junga nie możemy bezpośrednio zobaczyć samego archetypu. Spotykamy jedynie jego obrazy — w historiach, symbolach i doświadczeniach. [2][4]
Patricia Berry, autorka związana z psychologią jungowską, dodaje, że archetyp lepiej rozumieć jako pewną możliwość niż jako niezmienny przedmiot, który gdzieś istnieje i czeka na odkrycie. [3]
Obrazy archetypowe również nie mają jednego, zawsze takiego samego znaczenia.
Mądra postać może udzielić dobrej rady w jednej opowieści, a w innej sprowadzić kogoś na manowce. Opiekuńczy rodzic może symbolizować bezpieczeństwo, ale w innym kontekście także nadmierną kontrolę.
Znaczenie zależy od okoliczności, historii i osoby, która jej doświadcza. [3][4]
Czy archetypy są typami osobowości?
Nie w pierwotnym rozumieniu Junga.
Obecnie określenia takie jak Bohater, Buntownik, Opiekun czy Mędrzec często wykorzystuje się do opisywania różnych stylów osobowości.
Takie nazwy mogą być pomocne w opowiadaniu historii i zastanawianiu się nad sobą. Jednak popularny system dwunastu archetypów nie został stworzony przez Junga. Rozwinęła go później przede wszystkim Carol S. Pearson, inspirując się jego ideami. [5]
Żaden człowiek nie mieści się też w jednej, niezmiennej kategorii.
Ta sama osoba może wykazać się odwagą w jednej sytuacji, poszukiwać wskazówek w innej, a w jeszcze innej troszczyć się o drugiego człowieka.
Różne wzorce mogą nabierać znaczenia w różnych momentach życia.
Jak archetypy łączą się z Personą i Cieniem?
Jung posługiwał się kilkoma pojęciami, aby opisywać różne aspekty ludzkiej psychiki. Są ze sobą powiązane, ale nie oznaczają dokładnie tego samego.
- Archetyp: Podstawowy wzorzec, który może przejawiać się poprzez różne obrazy, motywy i doświadczenia.
- Persona: Społeczna twarz, którą pokazujemy innym. Pomaga nam dostosowywać się do różnych sytuacji i oczekiwań otoczenia.
- Cień: Te części nas samych, które trudno nam zauważyć lub zaakceptować. Mogą to być nieprzyjemne uczucia, takie jak strach czy poczucie słabości, ale również zalety i zdolności, których nigdy nie pozwoliliśmy sobie w pełni ujawnić.
Na przykład ktoś może starać się zawsze wyglądać na pewnego siebie i kompetentnego. Ten publiczny wizerunek wiąże się z Personą. Strach, do którego nie chce się przyznać, albo kreatywność, której nigdy nie odważył się pokazać, mogą być rozpatrywane poprzez ideę Cienia.
Te pojęcia są ze sobą powiązane, a nie całkowicie odrębne. W psychologii jungowskiej zarówno Persona, jak i Cień mogą mieć aspekty archetypowe. Persona pomaga zrozumieć społeczną twarz, którą pokazujemy innym, natomiast Cień zwraca uwagę na te strony nas samych, które trudno nam rozpoznać lub zaakceptować.
Dlaczego warto rozumieć to pojęcie?
Niektóre opowieści pozostają z nami na długo, ponieważ dotykają czegoś znajomego: lęku przed nieznaną sytuacją, pragnienia znalezienia kogoś godnego zaufania czy trudności w podjęciu właściwej decyzji.
Archetypy oferują jeden ze sposobów zrozumienia, dlaczego podobne motywy mogą być ważne w bardzo różnych historiach i ludzkich doświadczeniach.
Zachęcają również do spojrzenia na własne życie z innej perspektywy.
Być może rozpoznajesz u siebie powracającą potrzebę akceptacji, pragnienie chronienia innych, poszukiwanie własnej drogi albo trudność w przechodzeniu przez ważne zmiany.
Nie chodzi o nadanie sobie trwałej etykiety, lecz o zauważenie wzorca i zastanowienie się, co może on dla ciebie znaczyć.