Obraz siebie

Obraz siebie to zbiór przekonań człowieka na własny temat: jaki jest (na przykład „cierpliwy” albo „słaby z matematyki”), jakie pełni role („rodzic”, „inżynier”), co ceni i jak ocenia własną wartość. Psychologowie opisują go jako uporządkowaną wiedzę o sobie, a nie jedną myśl. Kształtują ją doświadczenia, reakcje innych ludzi i opowieści, które tworzymy o swoim życiu [2][3].

Obraz siebie nie tylko opisuje. Działa jak soczewka: wpływa na to, jakie informacje zauważamy, jak wyjaśniamy zdarzenia, jakie cele uznajemy za realne i jak reagujemy na pochwały czy krytykę [3]. Bywa względnie trwały, ale w różnych sytuacjach na pierwszy plan wysuwają się jego różne części. Z czasem może się też zmieniać. Jest więc roboczym opisem siebie, a nie niezmiennym faktem.

Model psychologiczny

Przykład z codzienności

W rodzinie Amira zawsze uchodziła za tę cichą. Jako nastolatka rzadko zabierała głos podczas rodzinnych spotkań: starsze rodzeństwo odpowiadało szybciej, śmiało się spierało i zwykle podejmowało decyzje, zanim zdążyła zebrać myśli.

Po latach Amira regularnie prowadzi dyskusje w pracy. Zadaje konkretne pytania, w razie potrzeby otwarcie się nie zgadza i bez trudu tłumaczy złożone zagadnienia grupie. Potem odwiedza rodzinę. Przy kolacji ktoś pyta ją o zdanie, lecz zanim odpowie, siostra śmieje się: „Znacie Amirę, ona nigdy nie wtrąca się w takie rozmowy”. Amira uśmiecha się i odpuszcza.

W drodze do domu zastanawia się, dlaczego odezwanie się było tak trudne, skoro gdzie indziej przychodzi jej naturalnie. Być może rodzinny dom przywołuje dawne oczekiwania. Być może woli unikać właśnie tego rodzaju sporów. A może nadal częściowo wierzy w stary opis siebie: Jestem tą cichą.

Żadna z tych sytuacji nie rozstrzyga, która wersja Amiry jest jej „prawdziwym ja”. Ta etykieta mogła kiedyś dobrze ją opisywać i nadal pasować w niektórych okolicznościach. Nie opowiada już jednak całej historii.

Co kryje się głębiej

Skąd wzięło się to pojęcie. W 1890 roku William James odróżnił „ja”, które poznaje, od „ja” będącego przedmiotem poznania — cech, ról i relacji uznawanych przez człowieka za część siebie [1]. Badania nad obrazem siebie rozwinęły się z tego drugiego ujęcia. Dziś zwykle traktuje się go jako element szerszego systemu obejmującego także tożsamości: role i przynależność do grup, przez które ludzie się określają [2].

Jak utrwalają się przekonania o sobie. Hazel Markus opisała schematy Ja — uporządkowane przekonania wynikające z wcześniejszych doświadczeń, które kierują przetwarzaniem nowych informacji [4]. Osoba uważająca się za niezawodną łatwo przypomina sobie chwile, gdy pomagała innym, i spodziewa się, że znów zachowa się odpowiedzialnie. Ułatwia to rozumienie siebie, ale może też utrudniać przyjęcie informacji sprzecznych z dawnym obrazem.

Roboczy obraz siebie. Markus i Elissa Wurf opisywały obraz siebie jako dynamiczny: człowiek ma wiele wyobrażeń o sobie, ale w różnych sytuacjach aktywują się różne z nich [3]. Przekonania centralne są zwykle trwalsze, a bardziej poboczne zmieniają się wraz z kontekstem. Dlatego Amira może czuć się pewnie w pracy, a milczeć przy rodzinnym stole — bez sprzeczności w swoim zachowaniu.

Ja rzeczywiste, idealne, powinnościowe i możliwe. E. Tory Higgins zaproponował, że ludzie porównują to, jacy według siebie są, z tym, jacy chcieliby być (ja idealne), oraz z tym, jacy ich zdaniem powinni być (ja powinnościowe). Powiązał te rozbieżności z różnymi rodzajami dyskomfortu emocjonalnego [5]. Teoria wywarła duży wpływ, choć jej najbardziej szczegółowe przewidywania dotyczące emocji uzyskały niejednoznaczne potwierdzenie. Markus i Paula Nurius wprowadziły pojęcie możliwych Ja: wyobrażeń o osobie, którą ktoś ma nadzieję się stać lub boi się zostać. Łączą one obraz siebie z motywacją [8].

Jasność to nie to samo co trafność. Klarowność obrazu siebie oznacza, jak pewnie i spójnie człowiek potrafi się opisać. Niższa klarowność wiązała się w badaniach z niższą samooceną i większą chwiejnością emocjonalną [6]. Nawet bardzo wyrazisty opis może jednak pomijać ważne cechy, a niepewność bywa częścią wartościowego procesu zmiany.

Dlaczego bardziej przekonują nas opinie zgodne z własnym obrazem. Badania nad weryfikacją obrazu siebie sugerują, że ludzie często wolą informacje potwierdzające ich dotychczasowe przekonania — nawet gdy są one negatywne [9]. Pochwała sprzeczna ze starym wyobrażeniem o sobie może wydawać się mniej wiarygodna niż krytyka, która je potwierdza.

Obraz siebie tworzy się także w relacjach. Markus i Shinobu Kitayama pokazały, że kultury różnią się sposobem ujmowania Ja [7]. Jedne mocniej akcentują niezależność i osobiste cechy, inne więzi, role i przynależność. Człowiek może czerpać z obu tych perspektyw i żadna nie jest z definicji bardziej „prawidłowa”.

Dlaczego warto to rozumieć

Obraz siebie może niepostrzeżenie ograniczać to, co uznajemy za możliwe. Osoba przekonana „Nie jestem osobą twórczą” może unikać okazji do tworzenia czegoś nowego. Ktoś, kto zawsze jest „tym odpowiedzialnym”, może mieć trudność z odmową, nawet gdy ma już za dużo obowiązków. Takie przekonania miewają zrozumiałe źródła i mogą opisywać rzeczywiste skłonności. Problem pojawia się, kiedy dawny opis staje się zasadą, która nie dopuszcza nowych doświadczeń.

Samo zauważenie ograniczającego przekonania nie zmienia umiejętności ani okoliczności. Pozwala jednak je zbadać: To zawsze sprawiało mi trudność nie oznacza tego samego co Nie jestem w stanie tego zrobić. Elastyczny obraz siebie pozwala zachować poczucie ciągłości bez zmieniania każdego dawnego doświadczenia w stałą etykietę.

Chwila na refleksję

Pomyśl o określeniu, którym opisujesz siebie od lat.

1. Skąd się wzięło: z własnych doświadczeń, z częstych opinii innych osób czy z roli przyjmowanej stopniowo?
2. W jakich sytuacjach pasuje, a w jakich już nie?
3. Co mogłoby się zmienić, gdyby potraktować je jako roboczy opis, a nie niezmienny fakt?

Nie chodzi o zastąpienie każdego trudnego przekonania pozytywnym. Chodzi o to, by rozumienie siebie mogło uwzględniać to, czego naprawdę się doświadcza.

Warto wiedzieć

Status: model psychologiczny. Obraz siebie jest ugruntowanym obszarem badań psychologii społecznej i osobowości, opisywanym przez różne modele, a nie jedną teorię. Nie jest diagnozą ani sztywną klasyfikacją osobowości.

Łatwo pomylić go z pokrewnymi pojęciami:

• Samoocena oznacza ogólną ocenę własnej wartości. Obraz siebie jest szerszy: obejmuje przekonania opisowe („Jestem dobrze zorganizowaną osobą”) i oceniające („Nie radzę sobie z tym wystarczająco dobrze”). Samoocena stanowi jeden z jego elementów.
• Cechy osobowości to względnie trwałe wzorce myślenia, odczuwania i działania. Obraz siebie dotyczy tego, co człowiek o tych wzorcach sądzi. Obie rzeczy mogą się pokrywać, ale nie muszą.
• Tożsamość zwykle odnosi się do ról, zobowiązań i przynależności grupowych, przez które człowiek się określa. Tożsamości są częścią obrazu siebie, nie jego całością.
• Jaźń w psychologii Junga oznacza coś innego: całość psychiki, świadomej i nieświadomej, oraz centrum, ku któremu zmierza proces indywiduacji. Obraz siebie jest tym, co człowiek świadomie o sobie myśli; w terminologii jungowskiej pozostaje bliższy ego.

Zmiany obrazu siebie nie muszą świadczyć o niestabilności, a wyraźny opis siebie nie gwarantuje trafnej samowiedzy.

Powiązane pojęcia

• Persona: w psychologii jungowskiej społeczna twarz pokazywana innym. Obraz siebie dotyczy tego, co o sobie myślimy, persona — co pokazujemy.
• Dysonans poznawczy: dyskomfort, jaki może powstać, gdy przekonania, postawy lub działania pozostają w sprzeczności, zwłaszcza jeśli podważają obraz siebie.
• Projekcja psychologiczna: odrębny mechanizm, w którym cechy nierozpoznawane u siebie przypisuje się innym.
• Wyzwalacze emocjonalne: przekonania o sobie mogą wpływać na znaczenie przypisywane zdarzeniom, choć nie wyjaśniają wszystkich reakcji wywołanych przez bodźce.

W Journalu

Postać, którą jesteś, nie zawsze jest tą, którą byś wybrał: esej o rozpoznawaniu własnych wzorców zachowania w postaciach fikcyjnych, również takich, których świadomie nie wybralibyśmy na wzór.

Model Veritas

W raportach

YOUR-VERITAS podchodzi do pytania „Kim jestem?” z innej perspektywy: poprzez symboliczną interpretację danych urodzeniowych, a nie ocenę psychologiczną. Raport Rdzeń Tożsamości opisuje podstawowy wzorzec tego, jak człowiek wchodzi w sytuacje, wypowiada się, działa pod presją i chroni siebie. To portret, który można zestawić z własnymi określeniami, a nie test obrazu siebie, samooceny ani klarowności obrazu siebie. Nie ujawnia on jednego, obiektywnie mierzalnego „prawdziwego ja”. Zobacz przykładowy raport