Waarom kan een eigenschap van iemand anders zo'n sterke reactie bij ons oproepen? Soms ligt het antwoord in het gedrag van die persoon. Soms heeft onze reactie ook iets met onszelf te maken.
Psychologische projectie is het idee dat we onze eigen gevoelens, motieven of eigenschappen aan andere mensen kunnen toeschrijven, vooral wanneer we moeite hebben om die bij onszelf te herkennen. Het begrip komt uit de psychoanalyse en nodigt ons uit om te onderzoeken hoe onze innerlijke beleving beïnvloedt wat we bij anderen waarnemen. [1]
Psychologisch model
Een voorbeeld uit het dagelijks leven
Stel je twee collega's voor die samen aan een belangrijk project werken. Een van hen noemt de ander steeds controlerend. Elk voorstel voelt als een poging om de leiding over te nemen en zelfs kleine meningsverschillen worden frustrerend. Misschien heeft deze persoon zelf ook een sterke behoefte om beslissingen te sturen, zonder zich daar helemaal van bewust te zijn, en vindt diegene het lastig om dat toe te geven.
Vanuit het idee van psychologische projectie ziet deze persoon mogelijk in de collega een eigenschap die moeilijk bij zichzelf te herkennen is. Natuurlijk kan de collega ook daadwerkelijk controlerend zijn, of hebben de twee gewoon een andere manier van werken. Het gaat er niet om te bepalen wie er stiekem projecteert. Het gaat erom te begrijpen dat onze reacties op anderen ons soms ook iets over onszelf kunnen vertellen.
Hoe werkt projectie?
We hebben allemaal gevoelens en eigenschappen die we gemakkelijker herkennen dan andere. Iemand die zichzelf als eindeloos geduldig ziet, kan het moeilijk vinden om eigen boosheid toe te geven. Wie veel waarde hecht aan onafhankelijkheid, heeft misschien moeite om te erkennen hoeveel behoefte er soms aan geruststelling is.
Volgens de klassieke psychoanalytische theorie ontstaat projectie wanneer een gevoel dat we moeilijk bij onszelf kunnen accepteren, extra sterk opvalt bij iemand anders. In plaats van te erkennen Ik ben boos, kan iemand ervan overtuigd raken dat een ander zich vijandig tegenover hem of haar opstelt. Volgens de traditionele theorie is dit meestal geen bewuste keuze om iemand anders de schuld te geven. Het proces vindt grotendeels buiten ons bewustzijn plaats. [1]
Het begrip wordt ook breder gebruikt voor het toeschrijven van eigen kenmerken aan anderen. Niet elke dergelijke toeschrijving is een afweer tegen een ongemakkelijk gevoel. Het gaat om het verschil tussen wat iemand anders werkelijk doet en wat wij daar mogelijk aan toevoegen vanuit onze verwachtingen of gevoelens die we bij onszelf niet goed herkennen.
Waar komt dit idee vandaan?
Het begrip ontwikkelde zich binnen de psychoanalyse. Sigmund Freud beschreef projectie al in zijn vroege werk over psychologische afweermechanismen. In een publicatie uit 1896 liet hij zien hoe zelfverwijt naar buiten gericht kon worden en als wantrouwen tegenover andere mensen kon worden ervaren. [2]
Latere denkers ontwikkelden het idee in verschillende richtingen. Carl Gustav Jung gaf projectie een belangrijke plaats in zijn opvattingen over het onbewuste en menselijke relaties. Voor hem ging het niet alleen om het toeschrijven van ongewenste gevoelens aan anderen, maar ook om kanten van onszelf die we nog niet hebben leren herkennen.
Jungiaanse interpretatie
Projectie en de Schaduw in de jungiaanse psychologie
Jung gebruikte de term Schaduw voor aspecten van onze persoonlijkheid die we moeilijk kunnen herkennen of accepteren. Dat kunnen boosheid, jaloezie, angst of een behoefte aan controle zijn, maar ook sterke kanten en vaardigheden die we nog niet volledig hebben erkend. Volgens Jung kunnen sommige van deze eigenschappen ons voorkomen alsof ze vooral bij iemand anders horen. [3]
Iemand die moeite heeft om de eigen competitieve kant te erkennen, kan zich bijvoorbeeld opvallend veel bezighouden met hoe competitief andere mensen zijn.
Binnen Jungs theorie biedt het herkennen van een mogelijke projectie de kans om een kant van onszelf te onderzoeken die buiten ons vertrouwde zelfbeeld valt. De jungiaanse analytica Marie-Louise von Franz onderzocht hoe we opnieuw bij onszelf kunnen leren herkennen wat we eerder aan anderen hebben toegeschreven. [4]
Kunnen we ook positieve eigenschappen projecteren?
Ja. Projectie beperkt zich niet tot eigenschappen die we vervelend vinden.
Stel je iemand voor die veel bewondering heeft voor het zelfvertrouwen van een vriend. Die vriend lijkt van nature moedig en bekwaam. Zelf denkt deze persoon nooit zo te kunnen handelen, maar vergeet misschien hoe vaak die zelf al moed heeft getoond.
Vanuit een jungiaanse interpretatie kan die bewondering gedeeltelijk wijzen op een sterke eigenschap die iemand nog niet bij zichzelf heeft herkend. Natuurlijk kan de vriend ook echt zelfverzekerd en inspirerend zijn. De interessante vraag is of we soms mogelijkheden in anderen zien die we bij onszelf moeilijk kunnen ontdekken.
Psychologisch model
Is elke sterke reactie een projectie?
Nee, en dat is een van de belangrijkste verschillen. Als iemand zich oneerlijk gedraagt, betekent het niet dat we projecteren wanneer we dat opmerken. Een afkeer van oneerlijkheid bewijst niet dat we zelf oneerlijk zijn. Ook een reactie die doet denken aan een pijnlijke ervaring uit het verleden is niet automatisch een projectie.
Een paar verwante begrippen helpen om het onderscheid duidelijk te maken:
- Kritiek kan een terechte beoordeling zijn van het gedrag van een ander.
- Empathie is een poging om te begrijpen wat iemand anders mogelijk ervaart.
- Projectie betekent dat we iets uit onze eigen innerlijke beleving aan een ander toeschrijven, mogelijk zonder die samenhang te herkennen.
Soms vraagt een reactie om meer zelfinzicht. Soms zijn duidelijkere grenzen nodig. Vaak zijn beide belangrijk.
Waarom is dit idee belangrijk?
Projectie herinnert ons eraan dat we andere mensen niet altijd los van onze eigen ervaringen zien. Verwachtingen, angsten, wensen en vertrouwde denkpatronen kunnen invloed hebben op hoe we het gedrag van anderen uitleggen.
In plaats van ons alleen af te vragen Waarom gedraagt deze persoon zich zo?, kunnen we ook vragen: Wat zou mijn kijk op deze situatie kunnen beïnvloeden?
Het doel is niet om onszelf van ieder conflict de schuld te geven. Het gaat erom ruimte te maken voor een vollediger beeld, waarin zowel onze innerlijke beleving als wat er daadwerkelijk om ons heen gebeurt een plaats krijgt.