Waarom komen in verhalen uit zoveel verschillende culturen steeds weer helden, wijze raadgevers en zorgzame ouderfiguren voor? Carl Gustav Jung dacht dat achter zulke personages diepere patronen van de menselijke psyche schuilgaan. Hij noemde ze archetypen.
Een archetype is een terugkerend patroon dat zich kan laten zien in verhalen, dromen en ervaringen uit het dagelijks leven. Het is niet één bepaald personage en ook geen persoonlijkheidstype dat vastlegt wie je bent. Hetzelfde patroon kan tot uiting komen via heel verschillende mensen, beelden en situaties.
Een herkenbaar voorbeeld
Stel je een verhaal voor over iemand die verdwaald is en niet weet welke kant die op moet. Een oudere reiziger verschijnt en wijst de weg. In een ander verhaal komt de hulp van een kind dat iets opmerkt wat alle anderen over het hoofd hebben gezien.
De personages zijn verschillend, maar beide verhalen delen hetzelfde thema: richting vinden wanneer je onzeker bent. Jung zou dit thema verbinden met een archetype van wijsheid of begeleiding. Het gaat niet om de leeftijd of het uiterlijk van de helper, maar om de betekenis die deze figuur heeft. Daarom kan een archetype in heel verschillende verhalen opduiken zonder er telkens hetzelfde uit te zien.
Waar komt dit idee vandaan?
Carl Gustav Jung was een Zwitserse psychiater die veel aandacht besteedde aan dromen, symbolen en ervaringen die bij mensen steeds terugkeren. Hij merkte dat vergelijkbare figuren en thema's voorkwamen in mythen en verhalen uit verschillende culturen, zelfs bij mensen die ver van elkaar leefden. Hoe kon dat?
Zijn antwoord was het collectieve onbewuste.
Jung maakte onderscheid tussen het persoonlijke onbewuste, waarin onder meer ligt wat we uit ons eigen leven zijn vergeten of opzij hebben geschoven, en een diepere laag die volgens hem door alle mensen wordt gedeeld. [1] In zijn theorie behoren archetypen tot die gezamenlijke laag.
Hij bedoelde daarmee niet dat iedereen wordt geboren met een kant-en-klaar beeld van een held of een moeder.
Volgens Jung delen mensen eerder fundamentele mogelijkheden om bepaalde menselijke thema's te ervaren, zoals het ouderlijk huis verlaten, het onbekende tegemoetgaan of op zoek gaan naar begeleiding. Uit die mogelijkheden kunnen verschillende beelden en verhalen ontstaan. [2]
Archetype en archetypisch beeld: wat is het verschil?
Dit is een van de belangrijkste verschillen binnen Jungs theorie.
Het archetype is het onderliggende patroon. Een archetypisch beeld is een concrete manier waarop dat patroon tot uiting komt.
Bijvoorbeeld:
- Een wijze oude leraar in een film is een archetypisch beeld.
- Een behulpzame vreemdeling in een droom is een ander archetypisch beeld.
- Beide drukken het thema uit van begeleiding krijgen wanneer je voor het onbekende staat. In Jungs theorie verwijst dit terugkerende thema naar een onderliggend archetype.
Volgens Jung kunnen we het archetype zelf niet rechtstreeks waarnemen. We komen de beelden ervan tegen in verhalen, symbolen en ervaringen. [2][4]
De jungiaanse auteur Patricia Berry voegt daaraan toe dat je een archetype beter kunt begrijpen als een mogelijkheid dan als een vaststaand object dat ergens verborgen ligt en ontdekt moet worden. [3]
Ook hebben beelden niet altijd één vaste betekenis.
Een wijze figuur kan in het ene verhaal goede hulp bieden en in het andere misleidend advies geven. Een beschermende ouderfiguur kan in de ene situatie geborgenheid betekenen en in een andere juist controle.
De betekenis hangt af van de context, het verhaal en de persoon die het ervaart. [3][4]
Zijn archetypen persoonlijkheidstypen?
Niet in de oorspronkelijke betekenis die Jung eraan gaf.
Tegenwoordig worden namen als Held, Rebel, Verzorger of Wijze vaak gebruikt om verschillende persoonlijkheidsstijlen te beschrijven.
Deze labels kunnen handig zijn bij het vertellen van verhalen of bij zelfreflectie. Maar het bekende systeem van twaalf archetypen is niet door Jung ontwikkeld. Het ontstond later, vooral door het werk van Carol S. Pearson, die voortbouwde op zijn ideeën. [5]
Bovendien past niemand volledig in één categorie.
Dezelfde persoon kan in de ene situatie moedig handelen, in een andere om advies vragen en op een ander moment voor iemand zorgen.
Afhankelijk van de omstandigheden kunnen verschillende patronen betekenis krijgen.
Hoe hangen archetypen samen met Persona en Schaduw?
Jung gebruikte verschillende begrippen om kanten van ons innerlijke leven te beschrijven. Ze hangen met elkaar samen, maar betekenen niet precies hetzelfde.
- Archetype: Een onderliggend patroon dat via verschillende beelden, thema's en ervaringen zichtbaar kan worden.
- Persona: Het sociale gezicht dat we aan anderen laten zien. Het helpt ons om ons aan verschillende situaties en verwachtingen aan te passen.
- Schaduw: De kanten van onszelf die we moeilijk kunnen herkennen of accepteren. Dat kunnen ongemakkelijke gevoelens zijn, zoals angst of onzekerheid, maar ook positieve eigenschappen en talenten die we onszelf nooit hebben toegestaan te laten zien.
Iemand kan bijvoorbeeld proberen altijd zelfverzekerd en bekwaam over te komen. Dat openbare beeld hoort bij de Persona. De angst die deze persoon liever niet toegeeft, of de creativiteit die diegene nooit heeft durven tonen, kan worden verkend vanuit het idee van de Schaduw.
Deze begrippen zijn met elkaar verbonden en staan niet volledig los van elkaar. Binnen de jungiaanse psychologie kunnen ook Persona en Schaduw archetypische aspecten hebben. Persona helpt ons begrijpen welk sociaal gezicht we tonen, terwijl Schaduw de aandacht richt op de kanten van onszelf die we moeilijk herkennen of accepteren.
Waarom is het waardevol om dit begrip te kennen?
Sommige verhalen blijven ons bij omdat ze iets herkenbaars raken: de angst om een onbekende situatie binnen te gaan, het verlangen om iemand te vinden die we kunnen vertrouwen, of de moeite om te doen wat juist voelt.
Archetypen bieden een manier om te onderzoeken waarom zulke thema's betekenis kunnen hebben in heel verschillende verhalen en levens.
Ze kunnen ons ook uitnodigen om anders naar onze eigen ervaringen te kijken.
Misschien herken je een terugkerende behoefte aan goedkeuring, de neiging om anderen te beschermen, de zoektocht naar je eigen richting of de moeite die je hebt met een ingrijpende verandering.
Het gaat er niet om jezelf een blijvend etiket te geven, maar om een patroon op te merken en je af te vragen wat het voor jou betekent.