Waarom gedraag je je anders op je werk, bij goede vrienden en thuis? In de ene situatie ben je misschien zelfverzekerd, in een andere maak je graag grapjes en ergens anders ben je juist stil. Carl Gustav Jung noemde het sociale gezicht dat we aan de buitenwereld laten zien de persona.
De persona helpt ons om ons aan verschillende mensen, rollen en verwachtingen aan te passen. Dat betekent niet dat we doen alsof we iemand anders zijn. Maar wanneer we ons te sterk vastklampen aan één bepaalde rol, kan het moeilijk worden om andere kanten van onszelf te laten zien.
Een voorbeeld uit het dagelijks leven
Stel je iemand voor die door iedereen als betrouwbaar wordt gezien. Op het werk is dit de persoon die altijd alles voor elkaar krijgt. Vrienden rekenen op diegene om afspraken en uitjes te organiseren, en familieleden zoeken hulp wanneer er iets misgaat. Deze persoon geeft oprecht om anderen, en betrouwbaarheid is een van de sterke kanten.
Na een lange, vermoeiende dag vraagt iemand om nog een gunst. Eigenlijk wil die persoon nee zeggen. Er is behoefte aan rust. Toch zegt diegene ja. Misschien uit angst om iemand teleur te stellen. Of misschien is het zo vanzelfsprekend geworden om degene te zijn op wie iedereen kan rekenen, dat het ongemakkelijk voelt om een andere behoefte uit te spreken.
De rol zelf is niet het probleem. Betrouwbaar zijn is een waardevolle eigenschap. De moeilijkheid ontstaat wanneer iemand het gevoel krijgt altijd aan dat beeld te moeten voldoen, zelfs wanneer de eigen behoeften anders zijn. Dit is precies het soort situatie dat Jungs idee van de persona ons helpt herkennen.
Waarom noemde Jung het een masker?
Het woord persona komt uit het Latijn en werd onder meer gebruikt voor de maskers die acteurs in het theater van de oudheid droegen. Jung nam dit woord over om te beschrijven hoe we ons aan de buitenwereld presenteren.
Net zoals een acteur een rol aanneemt, ontwikkelen wij verschillende manieren van doen, afhankelijk van waar we zijn en met wie we omgaan: formeel op het werk, ontspannen bij vrienden en beschermend tegenover familieleden.
Dat zijn niet noodzakelijk verschillende persoonlijkheden. Het zijn verschillende manieren waarop we onszelf uitdrukken.
Jung beschreef de persona als een soort compromis tussen het individu en de samenleving. We hebben onze eigen gevoelens, wensen en eigenschappen, maar leven ook tussen mensen die bepaalde dingen van ons verwachten. De persona helpt ons onze plek te vinden in die sociale wereld. Volgens Jung vertegenwoordigt ze echter niet alles wat we zijn. [1][2]
Wanneer een rol te knellend wordt
Sommige sociale rollen worden bijzonder belangrijk voor ons. Misschien sta je bekend als degene die verantwoordelijk is, altijd sterk blijft, vriendelijk is of overal een antwoord op heeft.
Na verloop van tijd kan dat beeld als een verplichting gaan voelen. De verantwoordelijke persoon vindt het misschien moeilijk om toe te geven zelf hulp nodig te hebben. Wie altijd sterk lijkt, heeft mogelijk moeite om angst te tonen. En wie altijd aardig wil zijn, kan zich schuldig voelen wanneer die een grens aangeeft.
Geen van die eigenschappen is nep. Het probleem ontstaat wanneer het in stand houden van de rol belangrijker wordt dan erkennen wat we werkelijk voelen.
Jung noemde dit een te sterke identificatie met de persona: iemand gaat de sociale rol ervaren alsof die de volledige identiteit vormt. [1][2] Een rol die vroeger hielp om je weg in het leven te vinden, kan dan gaan beperken hoe vrij je kunt reageren.
Persona, ego en Schaduw: wat is het verschil?
Jung gebruikte verschillende begrippen om kanten van ons innerlijke leven te beschrijven. Drie daarvan zijn hier bijzonder nuttig.
- Persona: Het sociale gezicht dat we aan anderen laten zien. Het helpt ons om aan verwachtingen te voldoen en deel te nemen aan het dagelijks leven.
- Ego (het ik): Het middelpunt van ons bewuste zelfbesef, waardoor we gedachten en gevoelens ervaren als die van onszelf.
- Schaduw: De kanten van onszelf die we moeilijk kunnen herkennen of accepteren. Dat kunnen ongemakkelijke gevoelens zijn, maar ook sterke eigenschappen en talenten die we nooit volledig hebben laten zien.
Stel je iemand voor die altijd rustig en vriendelijk probeert over te komen. Die rustige houding is een onderdeel van de persona. De persoon ziet zichzelf ook als vredelievend. Dat hoort bij het beeld dat het ego van zichzelf heeft.
Maar misschien vindt diegene het moeilijk om boosheid toe te geven, zelfs wanneer iets echt dwarszit. Of is er een zelfverzekerde, daadkrachtige kant die zelden naar buiten mag komen. Binnen de jungiaanse psychologie kunnen zulke minder erkende eigenschappen worden verkend met het begrip Schaduw.
Dat betekent niet dat iedere rustige persoon verborgen boosheid heeft. Het voorbeeld laat alleen zien hoe Jungs begrippen verschillende manieren bieden om naar de verhouding tussen ons openbare beeld en onze innerlijke beleving te kijken.
Moeten we van de persona af?
Nee. Jung vond niet dat we de persona simpelweg moesten afleggen.
We hebben sociale rollen nodig. Ze helpen ons samenwerken, relaties opbouwen, verantwoordelijkheid nemen en functioneren in verschillende situaties.
De belangrijkere vraag is of we uit een bepaalde rol kunnen stappen wanneer het leven daarom vraagt.
Kan iemand die normaal altijd sterk is om steun vragen? Kan iemand die voor anderen zorgt een grens stellen? Kan iemand die wordt gewaardeerd om zijn kennis toegeven iets niet te weten?
Jung verbond dit groeiende bewustzijn met individuatie. Daarmee bedoelde hij het levenslange proces waarin we onszelf vollediger leren kennen, inclusief de kanten die niet passen bij ons vertrouwde zelfbeeld. [1][2]
Eenvoudig gezegd: we leren begrijpen dat we meer zijn dan de rollen die we gewoonlijk vervullen.
Het doel is niet om ons niet meer aan de wereld aan te passen. Het gaat erom meer vrijheid te krijgen in de manier waarop we erop reageren.
Waarom is dit idee belangrijk?
Onze rollen kunnen zo vertrouwd worden dat we ze nauwelijks nog opmerken.
Misschien denken we: Ik ben degene die alles bij elkaar houdt, of Ik ben altijd degene bij wie iedereen aanklopt.
Soms beschrijven die uitspraken eigenschappen die we echt belangrijk vinden. Op andere momenten laten ze weinig ruimte voor verandering.
Het idee van de persona nodigt ons uit om één eenvoudige vraag te stellen:
Kies ik zelf voor deze rol, of heb ik het gevoel dat ik niet anders kan dan hem blijven spelen?
Dat verschil herkennen kan ons helpen om op een flexibelere manier naar onszelf te kijken.