Prywatne „ja” to ta część naszego życia, do której przede wszystkim my sami mamy dostęp: myśli, uczucia, wątpliwości, wspomnienia i sprawy, które wolimy zachować dla siebie. Publiczne „ja” to to, co poznają inni: nasz wygląd, sposób mówienia i zachowania oraz wrażenie, jakie pozostawiamy po sobie.
Nie są to dwie osobne osobowości, lecz dwa oblicza tej samej osoby, które nigdy nie są identyczne. To, co pokazujemy innym, nie stanowi całej prawdy o nas. Ale to, co zachowujemy dla siebie, nie jest automatycznie naszym „prawdziwszym ja”. Pokazywanie różnych stron siebie różnym ludziom jest zwyczajną częścią życia społecznego. Ważne jest, czy sami decydujemy o tej różnicy i ile wysiłku kosztuje nas jej utrzymywanie.
Model psychologiczny
Przykład z życia
Mara prowadzi warsztaty naprawiania sprzętów w domu kultury. W każdą sobotę pokazuje uczestnikom, jak naprawić zepsute lampy i tostery. Jasno wszystko tłumaczy, potrafi śmiać się z drobnych niepowodzeń i uwielbia pomagać początkującym. Uczestnicy widzą pewną siebie, serdeczną osobę, która swobodnie czuje się przed grupą. To wrażenie nie jest fałszywe.
Nie widzą jednak reszty jej weekendu. Po warsztatach Mara zwykle wraca do domu, odkłada telefon i spędza wieczór w samotności. Czasem martwi się, że coś źle wytłumaczyła. Prowadzi też zeszyt z pomysłami, którymi nie jest jeszcze gotowa się podzielić.
Pewnego dnia znajoma ogląda nagranie z jej warsztatów i mówi: „Ty chyba uwielbiasz cały czas przebywać z ludźmi”. Mara się śmieje. „Uwielbiam te warsztaty. Ale potem potrzebuję ciszy”. Znajoma jest zaskoczona: znała dotąd tylko tę stronę Mary, którą widzieli inni.
Żaden z tych obrazów nie jest błędny. Oba są niepełne. Mara nie ma obowiązku dzielić się prywatnymi myślami z uczestnikami warsztatów ani przestawać być żywiołowa wśród ludzi, żeby udowodnić, że lubi także samotność. Trudność pojawiłaby się dopiero wtedy, gdyby czuła, że wszędzie musi podtrzymywać ten sam pogodny wizerunek, nawet kiedy potrzebuje czegoś innego.
Co kryje się głębiej
Scena i kulisy. Socjolog Erving Goffman porównywał życie codzienne do teatru. Mamy swoją „scenę”, na której odgrywamy role wobec innych, i „kulisy”, gdzie możemy się rozluźnić [1]. Nie była to krytyka. Pomyśl, jak rozmawiasz z bliską osobą, a jak z kimś dopiero poznanym. Żadna z tych wersji nie musi być udawana. Życie wśród ludzi wymaga wyczucia, co, komu i kiedy powiedzieć.
Troska o to, jak wypadamy. Psychologowie nazywają próby kształtowania wrażenia, jakie wywieramy na innych, zarządzaniem wrażeniem [2]. Czasem robimy to świadomie, na przykład przygotowując się do rozmowy o pracę. Czasem niemal automatycznie, gdy w nieznanym otoczeniu mówimy bardziej formalnie. Nie jest to równoznaczne z kłamstwem i pomaga nam porozumiewać się z innymi. Staje się ciężarem, kiedy chronienie wizerunku jest ważniejsze od własnych potrzeb: osoba uznawana za „zawsze pogodną” może nie umieć przyznać, że jest smutna. Problemem nie jest sam publiczny wizerunek, lecz poczucie uwięzienia w nim. Badacze zauważają też, że ludzie różnią się tym, ile uwagi poświęcają własnemu światu wewnętrznemu, a ile temu, jak widzą ich inni [3]. Te dwie rzeczy nie zawsze idą w parze.
Inni zauważają mniej, niż nam się wydaje. Mamy skłonność do przeceniania tego, jak bardzo inni zwracają na nas uwagę. W znanym badaniu studenci ubrani w krępujący ich T-shirt sądzili, że zauważy go mniej więcej połowa osób w pomieszczeniu; w rzeczywistości zauważyła go tylko około jedna czwarta [4]. Nasze obawy o to, jak wypadamy, zwykle brzmią w naszej głowie znacznie głośniej niż w głowach innych.
Inni mogą dostrzegać to, czego my nie widzimy. Prywatne „ja” nie jest automatycznie trafniejszym obrazem nas samych. Badania sugerują, że lepiej niż inni znamy własne stany wewnętrzne, takie jak lęk, ale przyjaciele mogą czasem trafniej ocenić niektóre nasze cechy, na przykład zdolności intelektualne [5]. Publiczny obraz nie jest więc tylko maską: może powiedzieć nam coś prawdziwego o nas samych.
Prywatność to nie udawanie. Badaczka komunikacji Sandra Petronio opisuje prywatność jako granice, którymi zarządzamy: decydujemy, co komu ujawnić i jak inni powinni obchodzić się z tym, co im powierzamy [6]. Niektóre sprawy są zbyt osobiste na niezobowiązującą rozmowę, niektóre uczucia wymagają czasu, a inne rzeczy chcemy zachować dla relacji opartej na zaufaniu. Czym innym jest sekret, który może nam ciążyć, zwłaszcza gdy myślami ciągle do niego wracamy. Badania sugerują, że z gorszym samopoczuciem wiąże się właśnie takie uporczywe myślenie o sekrecie, a nie samo ukrywanie informacji podczas rozmów [7].
W internecie scena i kulisy się mieszają. W mediach społecznościowych jeden wpis może jednocześnie trafić do przyjaciół, rodziny, współpracowników i obcych osób. Badacze nazywają to zlewaniem się kontekstów (context collapse) [8]. Mamy wtedy mniejszą kontrolę nad tym, kto zobaczy którą stronę naszego życia. Dlatego obraz człowieka w internecie jest tylko wycinkiem, a nie pełnym portretem.
Persona. To perspektywa interpretacyjna psychologii jungowskiej, a nie wynik badań empirycznych. Jung nazwał społeczne oblicze człowieka personą, nawiązując do masek noszonych przez aktorów. Uważał ją za potrzebną w życiu społecznym, ale przestrzegał przed tak silnym utożsamieniem się z nią, że tracimy kontakt z innymi stronami siebie [9].
Dlaczego warto to rozumieć
Wiele osób po cichu martwi się, że „udaje”, bo inaczej zachowuje się w pracy, w rodzinie i wśród przyjaciół. Świadomość, że każdy ma stronę prywatną i publiczną, może zmniejszyć te obawy. Być rozumianym nie znaczy być poznanym do końca. Nawet bliskie nam osoby nie znają każdej naszej myśli.
Ta różnica potrafi jednak ciążyć. Jeśli niemal nikt nie zna naszej prywatnej strony albo podtrzymywanie wizerunku pochłania większość energii, możemy czuć się samotni nawet w pełnym ludzi pokoju. Dostrzeganie tego może być pierwszym krokiem do pokazania czegoś więcej kilku zaufanym osobom — we własnym tempie. Ta zasada działa też w drugą stronę: jedna sytuacja nigdy nie wystarczy, by ocenić cały charakter drugiego człowieka.
Chwila refleksji
- Co inni często o mnie zakładają? Które elementy tego obrazu są trafne, a czego po prostu nie dostrzegają?
- Co zachowuję dla siebie? Czy jest to granica, z którą czuję się dobrze, czy czasem nie potrafię powiedzieć czegoś ważnego?
- Czy mam poczucie, że muszę stale odgrywać jakąś rolę? Komu mogę bezpiecznie pokazać inną stronę siebie?
Te pytania nie są zachętą do ujawniania więcej, niż chcesz. Pomagają zauważyć, gdzie przebiega granica między twoim życiem wewnętrznym a tym, co pokazujesz światu.
Warto wiedzieć
Status: model psychologiczny. Rozróżnienie między prywatną a publiczną stroną „ja” jest dobrze zakorzenione w socjologii i psychologii. Bada się je przez sposób prezentowania siebie, samoświadomość, prywatność i sekrety. Nie jest to diagnoza, typ osobowości ani podział człowieka na dwa odrębne „ja”.
Warto uniknąć kilku nieporozumień:
- Prywatne „ja” nie jest automatycznie tym „prawdziwym”. Prywatne odczucia mogą być niejasne lub błędne, a publiczne działania mogą wyrażać autentyczne wartości.
- Publiczne „ja” nie jest kłamstwem. Takt, prywatność i profesjonalne zachowanie to normalne elementy życia z innymi.
- Prywatność nie oznacza wstydu. Zachowywanie czegoś dla siebie nie znaczy, że jest w tym coś niewłaściwego.
- Otwartość nie zawsze jest bezpieczna. Nikt nie musi dzielić się osobistymi sprawami, aby udowodnić swoją autentyczność.
Jeśli obawy o to, jak widzą cię inni, stają się bardzo silne lub utrudniają codzienne kontakty społeczne, pomocna może być rozmowa z wykwalifikowanym psychologiem lub psychoterapeutą.
Powiązane pojęcia
- Persona: jungowska nazwa społecznego oblicza, które pokazujemy innym. Tutaj przyglądamy się temu z perspektywy codziennego życia i psychologii.
- Autentyczność: poczucie, że nasze wybory rzeczywiście należą do nas. Publiczne „ja” może być autentyczne, jeśli pozostaje w zgodzie z tym, co dla nas ważne.
- Obraz siebie: przekonania na własny temat, które wpływają zarówno na to, co zachowujemy dla siebie, jak i na to, co pokazujemy innym.
- Cień: w psychologii jungowskiej te aspekty siebie, których możemy nie rozpoznawać lub niechętnie je akceptować. Prywatne doświadczenia obejmują natomiast także rzeczy, których świadomie nie chcemy ujawniać.
Model Veritas
W raportach
YOUR-VERITAS przygląda się tym zagadnieniom przez symboliczną interpretację danych urodzeniowych, a nie testy psychologiczne. Raport Rdzeń Tożsamości opisuje wzorce tego, jak człowiek wchodzi w nowe sytuacje, mówi, działa pod presją i chroni siebie. Raport Siła obecności opisuje, jak inni odbierają czyjąś obecność — jakie wrażenia i odczucia może ona w nich wywoływać. Nie opisuje prywatnego życia wewnętrznego tej osoby. Żaden z tych raportów nie mierzy samoświadomości ani nie rozstrzyga, która strona człowieka jest „prawdziwa”. Zobacz przykładowy raport · Zobacz przykład Siły obecności.